« حالا اصلاً كافكا دیگه چیه؟ | صفحه‌ی اصلی | مظاهر وسوسه‌انگیز زیرکی »

کتاب هنر - شوالیه‌های تنها

امین عظیمی: درست از میانه‌های دهه 70 و گشایش فضای فرهنگی در كشور بود كه استعدادهای جوان، علاقه‌مندی بیشتری به هنر تئاتر نشان دادند. آموزشگاه‌های ریز و درشت بازیگری و كارگردانی یكی پس از دیگری تاسیس شدند و ظرفیت جذب دانشگاه‌های دولتی و غیر‌انتفاعی در زمینه رشته‌های هنری طی چند سال به رشدی 100 درصدی رسید. حالا این جامعه پرانرژی و مشتاق، نیازمند منابع مطالعاتی تازه‌تری بود. چه آنكه پس از انتشار پراكنده كتاب‌های تئاتری در سال‌های پیش از انقلاب توسط ناشرینی همچون «رادیو تلویزیون ملی ایران» یا «بنگاه مطبوعاتی» هیچ ناشر دولتی و غیر‌دولتی اهتمام ویژه‌ای در حوزه نشر كتب تئاتری نداشت. در سال‌های پس از انقلاب نیز جز اندك آثاری كه طی این سال‌ها توسط انتشارات «نمایش» و مجموعه‌ای كه به ابتكار دكتر «علی منتظری» در سال‌های دهه 60 به چاپ رسید، اتفاق تازه‌ای رخ نداده بود.
پس از خرداد 76 و شكوفایی فعالیت‌های فرهنگی در كشور، ناشرین نیز با توجه به نیاز جامعه به یكباره اقبال ویژه‌ای به تئاتر نشان دادند. این امر زمانی بارقه‌های آشكاری از خود بروز داد كه در سال‌های1381-1380 بیش از 100 عنوان كتاب در حوزه تئاتر منتشر شد. این آثار به طور مشخص در چند گروه دسته‌بندی می‌شدند: نخست عناوینی كه به عنوان منابع تئوریك بیشتر نیاز آموزشی دانشجویان و اهالی تئاتر در این عرصه را مدنظر داشتند؛ دوم آثاری كه پیش از انقلاب چاپ شده بودند و گذشت بیش از دو دهه ناشرین را به انتشار مجدد آنها ترغیب می‌كرد و سوم آثاری كه به طور مشخص، از بین متون نمایشی ارزشمندی كه چه در جریان تاریخ ادبیات نمایشی و چه در رقابت‌ها و سنجش‌های بین‌المللی توجه منتقدان را به خود جلب كرده بود، برگزیده شده بودند. البته به این سه دسته بیفزایید آثار نامربوط و ضعیفی كه بی‌هیچ انگیزه روشنی به چاپ می‌رسیدند.

در همین سال‌ها چند ناشر به طور تخصصی در این عرصه پا به میدان گذاشتند. ناشرینی كه طیف متفاوتی از سلیقه‌های تئاتری را مدنظر داشتند و در بین آنها بودند كسانی كه اولین نمونه‌های نشر آثار نمایشی به شكل مجموعه را ارائه دادند، همچون:

1- نشر «تجربه» كه به همت «حسن ملكی» راه‌اندازی شد، تحولی شگرف در زمینه انتشار نمایشنامه ایجاد كرد. نمایشنامه‌هایی كه در قالب مجموعه «تجربه‌های كوتاه» عرضه می‌شد چند ویژگی منحصربه‌فرد داشت. تمامی مجلدها در قطع پالتویی، حجم كم و با قیمت بسیار پایین - 150 تومان- عرضه می‌شد. این موارد سبب شد اهالی تئاتر، به‌ویژه دانشجویان، استقبال چشمگیری از آن داشته باشند؛ به گونه‌ای كه برخی آثار چاپ‌شده در این مجموعه همچون نمایشنامه «روز از نو» داریو فو (dario fo) بی‌هیچ اغراقی بیش از هزاربار در جشنواره‌ها و اجراهای كلاسی مورد استفاده قرار گرفت. مجموعه‌های دیگری همچون «نمایشنامه‌های برگزیده دهه 90» و «اولی‌ها» از دیگر آثاری بود كه توسط این نشر عرضه شد. در این بین انتشار مجموعه آثار آرتور میلر، اوژن یونسكو، ژان ژیرودو كه از ترجمه‌های قابل قبولی نیز برخوردار بود، نیاز مطالعاتی بسیاری را برطرف كرد. اما نشر تجربه كه همچون دیگر ناشرین تخصصی در حوزه تئاتر با مشكلات مادی و معطلی برای كسب مجوز روبه‌رو بود از سال 83 كم‌كار و این روزها در آستانه تعطیلی قرار گرفته است.

2- انتشارات «سپیده سحر» كه علاوه بر انتشار آثاری در زمینه ادبیات داستانی به طور مشخص مجموعه نمایشنامه‌ای به قطع پالتویی وارد بازار نشر كرد. نمایشنامه‌هایی از یوجین اونیل، آنتونن آرتو، آثول فوگارد، آرتور كوپیت، كاریل چرچیل و...كه اغلب با یادداشت‌هایی تحلیلی همراه بود در این مجموعه به چاپ رسید. روند انتشار این آثار به شكل منظم تا سال 1383 ادامه یافت و به طور ناگهانی متوقف شد.

3- نشر «اندیشه‌سازان» كه با تبلیغات و هیاهوی بسیاری در زمینه انتشار كتاب‌های كنكوری پا به عرصه گذاشت با تاسیس بخش فرهنگی خود كه به فعالیت‌هایی همچون نمایشنامه‌خوانی نیز دست می‌زد اندك اندك وارد حوزه نشر نمایشنامه شد. مجموعه «گودو» كه قرار بود با نگاه به نمایشنامه‌نویسی معاصر ایران عرضه شود، بعد از انتشار قریب به 10 عنوان تعطیل و پرونده‌اش برای همیشه بسته شد. از نقاط برجسته این مجموعه می‌توان به انتشار آثاری از جلال تهرانی، محمد یعقوبی و محمود ناظری اشاره كرد.

4- حمید امجد كه خود یكی از نمایشنامه‌نویسان و پژوهشگران ارزشمند تئاتر ایران است تلاشی قابل توجه را در نشر «نیلا» آغاز كرد و با انتشار نمایشنامه‌هایی از اكبر رادی، محمد چرمشیر، محمد رحمانیان، خودش و ناصح كامگاری عرصه‌ای را برای گفت‌وگو پیرامون نمایشنامه‌نویسی پس از انقلاب ایران فراهم كرد. از سوی دیگر ترجمه و نشر مجموعه آثار «یون فوسه» - نمایشنامه‌نویس نروژی - جریانی را درتئاتر كشور به راه انداخت كه زمینه را برای ترجمه آثار نمایشنامه‌نویسانی همچون «ماتئی ویسنی یك» و دیگر نمایشنامه‌نویسانی كه اهالی تئاتر هیچ شناختی از آنها نداشتند فراهم كرد. در كنار آن مجموعه كتاب‌های ارزان‌قیمت و قطع پالتویی با عنوان «كتاب كوچك» كه اختصاص به نمایشنامه و داستان‌های كوتاه داشت در شكل و شمایلی همچون مجموعه تجربه‌های كوتاه نشر تجربه عرضه شد. مجموعه‌ای كه بیشتر به آثاری از سم شپرد، هارولد پینتر، دیوید آیوز و... علاقه نشان می‌داد اما در بین آثار چاپ‌شده طیف متنوعی از آثار نمایشی ایرانی و غیر‌ایرانی به چشم می‌خورد. نشر نیلا با آنكه كم‌كار است اما تا به امروز به حركت آهسته و پیوسته خویش ادامه داده است و انتشار «دفترهای تئاتر نیلا» نیز كه گاهنامه‌ای تئاتری است از دیگر رویكردهای خلاقانه این نشر در حوزه انتشار كتاب‌های تئاتری به‌شمار می‌رود.

5- زمزمه‌های شكل‌گیری مجموعه كتاب‌های تئاتری نشر «قطره» از میانه‌های سال 1382 به گوش می‌رسید؛ زمانی كه قطب‌الدین صادقی به عنوان مشاور اصلی پروژه نشر این آثار، در جست‌وجوی مترجمان جوان و خوش‌آتیه بود. رویكرد این نشر آنگونه كه حضور یك مدرس تئاتر بر راس آن ایجاب می‌كرد توجه به آثار تئوریك و بنیادی در حوزه تئاتر بود. آثاری كه خلاء آنها در دانشگاه‌ها به شدت احساس می‌شد. اما این روند در ادامه با تساهلی نه‌چندان قابل قبول پیش رفت و با كمرنگ شدن نقش صادقی، آثار مشابه نه‌چندان ارزشمند و فاقد كیفیت نیز چاپ شد كه چندان توجهی به ظرفیت‌ها و نیازهای بازار نشر آثار تئاتری نداشت؛ هرچند كه تیراژ هزارتایی اغلب این آثار، نگرانی چندانی در مورد فروش آنها برای مدیران این نشر ایجاد نمی‌كرد. انتشار مجموعه آثار نمایشی اسماعیل خلج، اكبر رادی، بهمن فرسی، علی نصیریان از بهترین و هوشمندانه‌ترین انتخاب‌های این نشر به‌شمار می‌رود كه به ذهن و جان تشنه علاقه‌مندان آثار این نویسندگان یكجا پاسخ می‌گفت. نشر قطره نیز این روزها بی‌آنكه روندی قابل درك و تعریف‌شده در جریان انتشار آثارش داشته باشد به راه خویش ادامه می‌دهد.

6- نشر «فردا» یكی از مهم‌ترین ناشرین فعال در حوزه تئاتر است. این ناشر اصفهانی كه با انتشار مجموعه آثار نمایشی «هنریك ایبسن»، نمایشنامه‌نویس نروژی، خود را در عرصه تئاتر مطرح كرد با تمام سختی‌هایی كه یك ناشر غیر‌تهرانی دست به گریبان است به فعالیت خویش ادامه می‌دهد اما دیگر آثار چاپ شده توسط این نشر ماهیت مجموعه‌ای ندارد و نمایشنامه‌هایی پراكنده را شامل می‌شود.

7- نشر «نمایش» هیچ‌گاه آنقدر نظام‌مند نبوده است كه بخواهد آثار نمایشی به شكل مجموعه منتشر كند. فعالیت نشر نمایش به عنوان تنها ناشر دولتی در سال‌های اخیر بیشتر به انتشار آثار مناسبتی و نه‌چندان ارزشمند جشنواره‌ای اختصاص داشته است. آثاری كه چندان از نظام مشخصی تبعیت نمی‌كنند اما در یك نقطه مشتركند و آن هم همراهی با سلایق و علاقه‌مندی‌های مدیران انتشارات در دوره‌های گوناگون بوده است؛ و جالب‌تر اینجاست كه برآیند جدی‌ترین علاقه‌مندی آنها نیز تعزیه و نمایش‌های سنتی ایرانی بوده است.

8- نشر «روشنگران و مطالعات زنان» ناشر اختصاصی آثار بهرام بیضایی است. فرقی هم نمی‌كند این اثر نمایشنامه باشد، فیلمنامه باشد، كتابی پژوهشی باشد و...؛ یكی از فعالیت‌های ارزشمند این نشر نیز انتشار مجموعه نمایشنامه‌های بیضایی در قالب دو كتاب با عنوان «دیوان نمایش» است كه امكانی ارزشمند برای مطالعه آثار این نویسنده فراهم كرده است.

9- نشر «نی» یكی از آخرین ناشرین جدی و پرسابقه بود كه به انتشار متون نمایشی آن هم در قالب مجموعه علاقه‌مندی نشان داد. مجموعه «دور تا دور دنیا» كه با تبلیغات خوبی نیز كار خود را آغاز كرد قرار بود زیر نظر «تینوش نظم‌جو» و«مهدی نوید» هر ماه عنوانی جدید به بازار عرضه كند. قطع كتاب‌های این مجموعه جیبی بود و به خاطر تسلط «نظم‌جو» بر زبان فرانسه، توجه ویژه‌ای به متون نمایشی غیر‌انگلیسی‌زبان معاصر از خود نشان می‌داد. اما این مجموعه نیز به همان سرنوشتی دچار شد كه اغلب ناشرین با آن دست به گریبان بودند. پس از انتشار چند عنوان كه نمایشنامه‌هایی از «لاگارس»، «بایخو»، «دوراس» و این اواخر «همه افتادگان» بكت در آنها وجود داشت، دیگر خبری از عناوین تازه نشد و اگر این روند تا چند ماه دیگر ادامه یابد باید كار این مجموعه را پایان‌یافته قلمداد كرد. مجموعه‌ای كه قرار بود در آن نمایشنامه‌ای با عنوان «در یك خانواده ایرانی» نوشته محسن یلفانی نیز منتشر شود.

به جز موارد ذكرشده، ناشرین دیگری نیز به شكل فصلی، پراكنده‌كار و گهگاهی آثار تئاتری منتشر كرده یا می‌كنند، همچون: نوروز هنر (با گرایش به آثار عروسكی و مختص ادبیات اسپانیولی)، افكار، قاب (نمایشنامه‌های تلویزیونی)، ماكان، افراز، ماهریز، نیلوفر، آگاه، سپهر، كارنامه، پارت، هرمس، سناءدل و...؛ نشر الكترونیكی آثار نمایشی در سایت‌ها و وبلاگ‌ها نیز در سال‌های اخیر رشد ویژه‌ای یافته است اما هیچ‌گاه نتوانسته جوابگوی تمام نیازهای جامعه تئاتری باشد چرا كه تمامی حركت‌های فوق‌الذكر چه به شكل رسمی و یكپارچه و چه به شكل پراكنده از حاشیه امنیت بسیار پایینی برخوردار است. می‌توان ماهیت این پریشانی و نیمه‌كاره رها شدن مجموعه‌های تئاتری را در چند محور كلی دسته‌بندی كرد:
مخاطبان چنین آثاری گروهی مشخص و تعریف‌شده هستند كه بسیاری‌شان حتی زحمت خرید یك كتاب تئاتری در ماه را به خود نمی‌دهند. اصولا فقر فرهنگی و پایین بودن سرانه مطالعه در بین اهالی تئاتر معضلی است كه روز به روز ابعاد هیولاوار خود را در فضای گفت‌وگویی و حرفه‌ای آنها آشكار می‌كند. در این بین نقش دانشجویان و فارغ‌التحصیلانی كه به هر دلیلی امكان یا علاقه‌مندی خود را برای انجام فعالیت تئاتری از دست داده‌اند بسیار چشمگیر است. این گروه به عنوان مخاطبان بالقوه اما اصلی چنین آثاری كمترین علاقه را به خرید و پیگیری مداوم آثار تئاتری از خود نشان می‌دهند و حتی برنامه‌ریزی ناشرین برای عرضه حداقلی - تیراژ هزارتایی - كتاب را هم نقش بر آب می‌كنند. از سوی دیگر مشكلات جاری در صنعت نشر ایران همچون ممیزی‌های غیرقابل پیش‌بینی مشكل را دوچندان كرده است. بالا رفتن هزینه‌ها، كمبود كاغذ و توزیع نامناسب نیز مزید برعلت می‌شود و فعالیت در حوزه نشر كتب تئاتری را به فعالیتی دشوار و پرخطر بدل می‌كند.
اصولا فروش یك كتاب تئاتری فرآیندی مطلقا متفاوت با فروش یك كتاب آشپزی طی می‌كند. اما متاسفانه ذهن سودجوی بسیاری از فروشندگان كتاب هیچ تفاوتی بین این دو قائل نمی‌شود و آنها ترجیح می‌دهند ویترین فروشگاه‌شان را با چیزهای «بفروش» پركنند تا كالاهایی فرهنگی. این امر نیز با آنكه در ظاهر ساده به نظر می‌رسد اما عرضه آثار تئاتری را كه می‌بایست برای معرفی و فروش آنها تلاشی مضاعف داشت ناكارآمد می‌كند. از سوی دیگر تیراژ پایین اغلب این آثار نمایشی سبب می‌شود ناشرین برای بازگشت سرمایه خویش قیمتی بیشتر از هزینه تمام‌شده بر پشت جلد كتاب ثبت كنند، آن هم به این امید كه با فروش نیمی از شمارگان آثار چاپ‌شده، حداقل ضرر نكرده باشند و اصل سرمایه‌شان برگشته باشد. بر تمام این مشكلات بیفزایید عدم‌وجود هیچ امكان حمایتی از جانب نهادهای دولتی یا غیر‌دولتی كه آنها را به شوالیه‌هایی تنها و دلخوش بدل كرده است. آن هم در جامعه‌ای كه روشنفكران و شبه‌روشنفكران‌اش بی‌آنكه درك درستی از هنر تئاتر داشته باشند در مورد آن قضاوت می‌كنند و آن را هنر - رسانه‌ای خنثی قلمداد می‌كنند كه سرشار از سكوت‌های ممتد و طولانی است، كه بی‌اثر و جهانشمول نیست و از این رو هرطور كه بتوانند به تئاتر و متعلقات آن بی‌توجهی نشان می‌دهند؛ غافل از آنكه همین سكوت و انتقال معنا و مقصود از این طریق است كه تئاتر را به یكی از قدرتمندترین هنرهای بیانگر بدل كرده است كه آنها با نوشته‌ها، كتاب‌ها و مجلات پرزرق و برق و هوچی‌گرشان هیچگاه نمی‌توانند به مرز درك قابلیت‌های آن نیز نزدیك شوند.

می‌بینید، ماجرای انتشار كتب تئاتری آن هم به شكل مجموعه بیشتر به لابیرنتی شبیه است كه از هر طرف‌اش كه می‌رویم راه، پرپیچ و خم‌تر و ناروشن‌تر می‌شود. گویی مجموعه‌های تئاتری پیش از آنكه در ذهن ناشرین‌اش بارقه‌ای از حیات بیابند محكوم به شكست و نیمه‌كاره رها شدن هستند. با تمام این احوالات باید سپاسگزار نویسندگان، مترجمان و ناشرینی بود كه در این دشواری و كژی همه‌سویه تا به امروز خسته نشده‌اند و به حركت پیوسته خویش ادامه داده‌اند.
کارگزاران؛ 5شنبه 2 خرداد